Jelcz M121M/MB

Połowa lat 90. to okres, w którym w polskich miastach zaczęły pojawiać się pierwsze autobusy o obniżonej podłodze. Jednym z takich pojazdów był Mercedes O405N, który w przeciwieństwie do powszechnie kursujących po miastach Polski autobusów rodzimej produkcji, miał znacznie obniżone wejścia. Przełomem był rok 1994, kiedy to takie pojazdy zostały wprowadzone do eksploatacji między innymi przez ZKM w Gdańsku¹. Wydarzenia te zmieniły podejście do komunikacji miejskiej. Nagle okazało się, że może być ona przyjazna osobom niepełnosprawnym, osobom starszym i ograniczonym ruchowo, a nie być barierą nie do pokonania. Zrodziło to presję na rodzimych producentów autobusów. Tymczasem Jelcz miał do zaoferowania jedynie model 120M i jego odmiany z innymi silnikami.

Wydawać by się mogło z perspektywy czasu, że zakłady w Jelczu-Laskowicach nieco przespały moment pojawienia się na rynku autobusów dostosowanych do przewozu osób niepełnosprawnych, skupiając się jedynie na dostosowaniu swych pojazdów do montażu jednostek napędowych zachodnich producentów. Jednak gdy na świecie wprowadzano takie rozwiązania, w Polsce nadchodził wiatr zmian i przemiana ustrojowa, która niejako zweryfikowała zaległości produkcyjne i technologiczne rodzimych przedsiębiorstw, a w związku z tym i oferowanych przez nie towarów i pojazdów. Jako zastępstwo dla niskiej podłogi, proponowano montaż windy dla wózków inwalidzkich w modelach PR110M, 120M, 120MM/1. Rozwiązanie to miało swoje wady, a jedną z nich było znaczne spowolnienie wymiany pasażerów na przystankach i konieczność przearanżowania wnętrza w celu wjazdu wózka inwalidzkiego. Zamiast jednak przystosować część pasażerską naprzeciwko środkowych drzwi i montażu windy w tychże miejscu, stwierdzono że lepiej będzie zastosować windę przy pierwszych drzwiach obok stanowiska kierowcy. Wymusiło to zwężenie siedzeń w przedniej części pojazdu i poszerzenie przejścia do środkowej wydzielonej części dla osób stojących. Windę zaś usytuowano zaraz przy pierwszych drzwiach autobusu. Rozwiązanie to było pełne wad i traktowano raczej przejściowo.

W 1994 roku Jelcz przeprojektował konstrukcję modelu 120M, w tym 120MM/1. Obniżono poziom podłogi w przedniej części pojazdu, pozostawiając tradycyjny most napędowy. Zastosowano dwa stopnie pośrednie wewnątrz. Takie rozwiązanie umożliwiło zastosowanie w dużej mierze jednolitego układu napędowego z poprzednika i wpłynęło na obniżenie końcowej ceny pojazdu, gdyż uniknięto montażu drogiego portalowego mostu napędowego. Tak zrodził się autobus, który stał się pojazdem niskopodłogowym w miarę przystępnym cenowo dla wielu przewoźników krajowych.

Autobus został zawieszony na miechach powietrznych, sterowanych elektronicznie, z możliwością przyklęku, czyli obniżenia progu wejściowego. Zastosowano boczne okna klejone do szkieletu nadwozia. Zakłady w Jelczu-Laskowicach stosowały wcześniej tę technologię przy budowie kilku prototypów modelu 120M, a także przy montażu prototypowej serii modelu M180. Wewnątrz pojazdu znajdują się dwa stopnie pośrednie, a boczna linia okien jest nierówna. Względem modelu 120MM/1 zmieniono zderzak przedni na wykonany z tworzyw sztucznych. Tymczasowo montowano drzwi starego typu z uszczelkami, oraz tylną ścianę z szybą pochodzącą wprost z modelu 120M. Prototyp oznaczony jako MN120M wyposażono w szereg nowoczesnych rozwiązań jak – siedzenia tapicerowane, system informacji pasażerskie R&G (z czasem wymieniony na analogiczny z firmy Pixel), oraz wyświetlacze zewnętrzne z opcjonalnymi zapowiedziami przystankowymi. Prototypowy autobus trafił do MPK Wrocław jako pojazd o nr 1002 (późniejszy egz. nr 9501), gdzie eksploatowany był do 2008r.

Nadwozie autobusu wykonano ze stalowych rur o przekroju prostokątnym i kwadratowym, łączonych ze sobą przez spawanie. Poszycie boczne wykonane zostało z obustronnie cynkowanej blachy. Do napędu posłużyła ta sama jednostka napędowa, co w modelu 120MM/1 – a więc sześciocylindrowy silnik MAN D0826 LUH12 o pojemności skokowej 6,8 dm3 i mocy 220KM, sprzężony z czterobiegową automatyczną skrzynią biegów ZF 4HP-500. Model produkcyjny – oznaczony już wg nowej nomenklatury jako M121M, posiadał uboższe wyposażenie od prototypu. Wraz z kolejnymi egzemplarzami, można też zauważyć stopniowo wprowadzane zmiany.

Charakterystyczną cechą modelu M121M, jak i późniejszego M121MB jest donośny warkot silnika, słyszany zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz, związany z niedostatecznym wyciszeniem komory silnika. O ile pierwsze egzemplarze posiadały lepsze wygłuszenie, a nawet przyciemniane szyby (np. 9504, 9505), o tyle podczas remontów zwykle demontowano maty wygłuszające, co powodowało większy hałas w pojeździe.

W 1996 roku przeprowadzono pierwszą poważną modernizację modelu. Ściany przednia i tylna wykonane zostały z tworzyw sztucznych. Przednia ściana otrzymała panoramiczną szybę. Stylistyka pojazdu zaczęła gonić niemiecką konkurencję z połowy lat 90-tych – m.in. MAN-a NL202 i Mercedesa O405N. Przeprojektowano także wnętrze pojazdu, usuwając podesty i przenosząc zbiornik paliwa na wzór niemieckiego konkurenta Mercedesa O405N/2, pod plastikowe obudowy nadkoli. Po zmianach uzyskano 5 miejsc siedzących dostępnych z poziomu niskiej podłogi, gdzie dotychczas żadne nie było dostępne z poziomu wejścia pojazdu. Opcjonalnie montowano jednostkę napędową Mercedes OM 447 hLA, lub/i trzybiegową automatyczną skrzynię biegów Voith.

Na bazie modelu M121 powstała przegubowa wersja autobusu – M181, oraz krótszy 10-metrowy autobus M101 Salus.

Przez cały okres produkcji autobusów dla MPK Wrocław można wyszczególnić serie różniące się od siebie pewnymi szczegółami. Egzemplarze 9501-9510 charakteryzowały się starym zderzakiem z tworzyw sztucznych i prostokątnymi światłach przednich z samochodu Łada 2105. Od egzemplarza nr 9511 zmieniono przedni zderzak i kształt reflektorów i kierunkowskazów, zbliżając stylistykę do francuskiego Berlieta; od 9513 – zlikwidowano jedno siedzenie za przednimi drzwiami. Egzemplarze 9529-9563 wyprodukowano już po modernizacji modelu w 1996r. W pojazdach o nr 9548-9554 i 9561-9563 zastosowano silnik MAN D0826 z trzybiegową skrzynią biegów Voith, zaś egzemplarze 9555-9560 to model M121MB, z silnikiem Mercedes OM447 hLa z trzybiegową skrzynią biegów Voith.

Eksploatację liniową tych pojazdów zakończono w 2015r. po dostarczeniu nowych autobusów Solaris Urbino 12 III. Jeden egzemplarz niepochodzący z MPK Wrocław, o biało-czerwonej kolorystyce, zbliżony do serii 9513-9528, był czasowo eksploatowany w 2011r. na liniach komunikacji miejskiej we Wrocławiu, po czym został zachowany przez firmę A-BUS i Klub Sympatyków Transportu Miejskiego, jako pojazd zabytkowy. Jeden pojazd M121MB (9556) z MPK Wrocław został zachowany przez Towarzystwo Miłośników Wrocławia jako pojazd potencjalnie zabytkowy. Jednocześnie KSTM pozyskał analogiczny pojazd zmodernizowanej serii Jelcz M121M, z zamiarem remontu na pojazd serii 9529-9547.

W roku 2000 w Jelczu wdrożono technologię produkcji autobusów ze stali nierdzewnej, co znacząco zwiększyło trwałość produkowanych pojazdów. Dotychczas konstrukcja szkieletu wykonywana była ze stali zwykłej, zaś poszycie – z blachy stalowej obustronnie ocynkowanej. Dzięki tej zmianie, zwiększył się sugerowany przez producenta okres eksploatacyjny z 10-12 do 18 lat.

W 2004r. model ten doczekał się kolejnej poważnej modernizacji – jako M121I Mastero. Zastosowano już silniki Iveco, a stylistyka autobusu była zbliżona do mniejszego M101I. W ostatnich egzemplarzach wyrównano linię okien i zmieniono wygląd tylnej ściany pojazdu. Autobus ten jednak zaczął przegrywać z nowszymi konstrukcjami w pełni niskopodłogowymi. We Wrocławiu żaden przewoźnik nie był już zainteresowany eksploatacją tego modelu. Produkcję autobusu M121 kontynuowano aż do ogłoszenia upadłości ZS Jelcz w 2008 roku.

Przypisy:
¹ Gdańskie Autobusy i Tramwaje – Pierwsze niskopodłogowce w Gdańsku – https://gait.pl/

Zdjęcia autobusów w Fotogalerii Transportnews
Zdjęcia wnętrz autobusów w Fotogalerii Transportnews

Producent	ZS Jelcz
Premiera	1994
Miejsce produkcji	Jelcz-Laskowice, Polska
Poprzednik	Jelcz 120MM/1
Następca	Jelcz M125M
Podobne	Mercedes O405N, MAN NL202
Typ autobusu	Niskowejściowy autobus klasy MAXI
Długość	11965 mm
Szerokość	2500 mm
Wysokość	3021 mm
Masa własna	9800 kg
Masa całkowita	17500 kg
Układ drzwi	2-2-2
Liczba drzwi	3
Szerokość drzwi [mm]	1250
Wysokość podłogi [mm]	370/370/936
Wysokość podłogi po zastosowaniu przyklęku	290 mm
Ilość miejsc ogółem	100
Ilość miejsc siedzących	34	33	32
Miejsc siedzących dostępnych z poziomu niskiej podłogi	0		5
Silnik	MAN D0826 LUH 12				Mercedes OM447hLA
Moc silnika	220KM				250KM
Skrzynia biegów	ZF 4HP-500			Voith D851.3	Voith D863.3
Ilość biegów	4			3
Typ	automatyczna
Kabina	Zamykana, pełna (dorobiona we własnym zakresie przez MPK Wrocław)
Drzwi	Pneumatycznie otwierane do środka
Seria	9501-9512	9513-9528	9529-9547	9548-9554, 9561-9563	9555-9560